• philosophical
  1. Uwagi dotyczące statusu ontologicznego przyszłości, Filozofia Nauki 3/97
  2. My, socjaldemokraci... Rozmowa z Richardem Rortym [We, social democrats... Interview with Richard Rorty], Wiadomości Kulturalne nr 5/97 (141)
  3. Idyllic heroism: Nietzsche's View of Epicurus, Journal of Nietzsche Studies #15, Spring 1998 [Draft version (PDF) is here]
  4. Heroizm idylliczny, Przegląd Filozoficzny 4/1998
  5. Cóż po historii? Na marginesie książki Niny Gładziuk "Omphalos, czyli pępek"Rubikon 2-3/1998
  6. Historia i res publica. Paweł Śpiewak: W stronę wspólnego dobra (review), Przegląd Filozoficzny 3/98
  7. discussion during "Uniwersalność w nauce i filozofii", opublikowana in: Uniwersalność w nauce i poza nauką (teorie-fakty-mity), Anna Wójtowicz (red.), Biblioteka Filozofii Nauki, Wydawnictwo WFiS UW 1998
  8. Aktualność Hegla, Rubikon 2-3/1999
  9. Nietzsche, Hegel i konserwatyzm, Principia XXIV [Hegel, Nietzsche i konserwatyzm. Streszczenie]
  10. Książka dla wszystkich i dla nikogo - po raz wtóry (review of a new translation of Also sprach Zarathustra), Przegląd Filozoficzny 1 (33)/2000
  11. Jak mówić apolitycznie? Krótki kurs, Rubikon 1-2/2000
  12. Freiheit als Ethik bei Nietzsche w: Zeitenwende - Wertenwende, Renate Reschke (red.), Akademie Verlag, Berlin 2001 (ISBN 3-05- 003619-2). [Zusammenfassung: Freiheit als Ethik bei Nietzsche]
  13. Rozum publiczny jako świadoma kompetencja, Rubikon 3/2000
  14. Klasyczna socjologia wiedzy a relatywizm teoriopoznawczy, in: Tadeusz Ciecierski, Lech M. Nijakowski (red.), Oblicza relatywizmu teoriopoznawczego, Warszawa 2001 (ISBN 83-915323-0-5)
  15. Czy Nietzsche mógł mieć rację?, Przegląd Filozoficzno-Literacki 1/2002
  16. Jak być moralistą w środkach masowego przekazu?, Rubikon 4/2001
  17. Demokryt w oczach Nietzschego, Nowa Krytyka 15 (2003), pp. 173-185
  18. Czy istnieje granica między kognitywistyką a filozofią umysłu? in: Tadeusz Ciecierski, Lech M. Nijakowski, Jakub Szymanik (red.), Filozofia i nauki szczegółowe, Warszawa 2002 (ISBN 83-915323-1-3). [The draft (in Polish) was presented during my talk on a seminar "Czym jest umysł" in IFiS PAN; die Deutsche Version "Gibt es eine scharfe Grenze zwischen
      Kognitionswissenschaften und naturalistische
      Philosophie des Geistes?" steht hier zum Herunterladen].
  19. Dlaczego Wittgenstein nie był dualistą?, Przegląd Filozoficzny 4/2002, pp. 69-83
  20. Naturalizacja umysłu, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 4(6)/2003, pp. 7-8
  21. Heterofenomenologia i introspekcja. O możliwości poznania przeżyć świadomych, Przegląd Filozoficzno-Literacki 4(6)/2003, pp. 111-129
  22. Filozofia jako inżynieria odwrotna: rzecz o naturalizmie Daniela C. Dennetta, Przegląd Filozoficzny NS, 2 (50) / 2004, pp. 75-89
  23. O wszechobecności przesady w filozofii. Na marginesie „O sytuacji filozofii współczesnej” Marcina Poręby, Rubikon 1-4 (20-23), pp. 237-241
  24. Czym jest i jak istnieje umysł (with Robert Poczobut), Diametros, nr 3 (marzec 2005), pp. 27-55
  25. Naturalizm ontologiczny a argument Hume'a przeciwko wiarygodności cudów, Przegląd Filozoficzno-Literacki 3-4 (12) / 2005, s. 195-206
  26. Przypisywanie intencjonalności, czyli jak to z termostatem było, in: Realizm-Racjonalność-Relatywizm, tom 42, Zbysław Muszyński (ed.), Lublin (oddano do druku)
  27. Analiza tezy komputacjonizmu w: Grzegorz Trela (ed.), Czym jest umysł, Cieszyn 2003 (in preparation)
  28. O rzekomym zmierzchu filozofii analitycznej, Diametros, nr 6 (December 2005), pp. 249-254.
  29. Epistemologia znaturalizowana, fo:pa nr 6 (2006), pp. 6-9.
  30. Is computationalism trivial? w: Gordana Dodig Crnkovic and Susan Stuart (eds.), Computation, Information, Cognition – The Nexus and the Liminal, Cambridge Scholars Publishing, 2007, pp. 236-246. [here is a draft version]
  31. Rzeczywiste wzorce intencjonalności, w: Formy reprezentacji umysłowych, R. Piłat, M. Walczak, Sz. Wróbel (eds.), IFiS PAN, Warszawa 2006, pp. 133-151.
  32. Wstęp (with S. Gromadzki), Przegląd Filozoficzno-Literacki 1 (16) / 2007, pp. 9-11.
  33. Siemek, dialektyka, rzeczywistość. O transcendentalnej filozofii społecznej, Przegląd Filozoficzno-Literacki 1 (16) / 2007, pp. 99-113.
  34. Naturalizm. Reaktywacja (w odpowiedzi Mieszkowi Tałasiewiczowi), „Przegląd Filozoficzno-Literacki”, 2 (17) / 2007, pp. 409-420.
  35. Architektury modularne. Funkcje, indywiduacja modułów i poziomy opisu, in: Modularność umysłu, Sz. Wróbel (ed.), Wydział Pedagogiczno-Artystyczny UAM w Poznaniu, Poznań-Kalisz 2007, s. 53-76.
  36. Definining Ontological Naturalism, in: Reduction and Elimination in Philosophy and the Sciences. Papers of the 31^st International Wittgenstein Symposium, volume XVI, Alexander Hieke & Hannes Leitgeb (ed.), Austrian Ludwig Wittgenstein Society 2008, ISSN 1022-3398, Kirchberg am Wechsel, 227-229.
  37. Postulowanie utajonych funkcji umysłu: realizm kontra antyrealizm, In: Utajone funkcje umysłu, Sz. Wróbel (ed.), Wydział Pedagogiczno-Artystyczny UAM w Poznaniu, Poznań-Kalisz 2008, 15-37.
  38. Automated Building of Error Corpora of Polish, in: B. Lewandowska-Tomaszczyk (ed.), Corpus Linguistics, Computer Tools, and Applications – State of the Art. PALC 2007, Peter Lang. Internationaler Verlag der Wissenschaften 2008, s. 631-639 (here's a draft).
  39. Manifest kognitywistycznego religioznawstwa (D. Dennett, Odczarowanie), Etyka, no 41, 2008, p. 187-193.
  40. When Weak Modularity is Robust Enough?, Análisis Filosófico, XXVIII, no 1 (May 2008), p. 77-89.
  41. O tzw. metaforze komputerowej, Analiza i Egzystencja, 9 / 2009, p. 163-185.
  42. Naturalizacja epistemologii a normy. Z najnowszych badań, Analiza i Egzystencja, 9 / 2009, p. 192-195
  43. Using SRX standard for sentence segmentation in LanguageTool (with Jarosław Lipski), in: Z. Vetulani (ed.), Human Language Technologies as a Challenge for Computer Science and Linguistics, Wydawnictwo Poznańskie, Fundacja Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, Poznań 2009, p. 556-560.
  44. Is Evolution Algorithmic?, Minds and Machines, 19 (4), 2009, p. 465-475.
  45. Developing an open-source, rule-based proofreading tool, Software – Practice and Experience 2010, DOI: 10.1002/spe.971.
  46. Making Naturalised Epistemology (Slightly) Normative, w: Konrad Talmont-Kaminski, Marcin Miłkowski, Beyond Description. Naturalism and Normativity, College Publications, London 2010, p. 72-84.
  47. Reprezentacje w systemach klasycznych i koneksjonistycznych, Studia z kognitywistyki i filozofii umysłu, 3 / 2009, p. 29-42.
  48. Podstawy etyki komputerowej (Wojciech Bober, Powinność w świecie cyfrowym. Etyka komputerowa w świetle współczesnej filozofii moralnej), Etyka, 42 / 2009.

• editing of volumes
  1. selection and editing of a special issue of Przegląd Filozoficzno-Literacki 4(6)/2003 "Filozofia umysłu" (Philosophy of Mind)

     

  2. selection and editing of papers (with Stanisław Gromadzki i and Jakub Kloc-Konkołowicz) for Przegląd Filozoficzno-Literacki 1(7)/2004 "Hegel i inni" (Hegel and others)

     

  3. Analityczna metafizyka umysłu. Najnowsze kontrowersje (Analytic Metaphysics of Mind. Contemporary Controversies, with Robert Poczobut, in preparation)
  4. selection and editing papers for a special issue of PF-L "Filozofia biologii" (Philosophy of Biology) - in preparation
  5. Między Kantem a Marksem (volume, with Jakub Kloc-Konkołowicz and Stanisław Gromadzki) - in preparation

• translations of philosophical papers and books
  1. Arianna Betti, On Sempiternal Truth: Bolzano-Leśniewski Twardowski Axis, published as O prawdzie odwiecznej: Bolzano-Leśniewski- Twardowski, Filozofia Nauki 2/98
  2. Shoshana Ronen, Truth and Perspectivism in Nietzsche, published as Prawda i perspektywizm u Nietzschego, Przegląd Filozoficzny 4/98
  3. Bernd Magnus, Nietzsche's Existential Imperative, published as: Imperatyw egzystencjalny Nietzschego, Przegląd Filozoficzno-Literacki 1/2002
  4. Daniel Dennett, True Believers, published as Naprawdę przekonani: strategia intencjonalna i dlaczego ona działa, Przegląd Filozoficzno-Literacki 4 (6) / 2003, s. 87-109
  5. Dieter Henrich, The Proof Structure of Kant's Transcendental Deductionpublished as Struktura dowodowa dedukcji transcendentalnej Kanta, Przegląd Filozoficzno-Literacki (9)/2004, s. 189-204.
  6. Bob Brandom, Holism and Idealism in Hegel's Phenomenology, published as Holizm i idealizm w "Fenomenologii" Hegla, Przegląd Filozoficzno-Literacki 1(7)/2004
  7. Richard Schacht, Nietzschean Kind of Philosophy, published as Nietzscheański typ filozofii, Nowa Krytyka15
  8. Witold Marciszewski, Hätte Leibniz von Neumanns logischen Physikalismus geteilt?, published with a new introduction as "Organizmy, umysły, automaty według Leibniza i według von Neumanna", Przegląd Filozoficzno-Literacki, 2(8)/2004
  9. Max Horkheimer, Philosophy as Culture Criticism, published as Filozofia jako krytyka kultury, Przegląd Filozoficzno-Literacki, 4(9)/2004, s. 11-28
  10. Claus Offe, 1968 Thirty Years Later, published as Rok 1968 trzydzieści lat później, Krytyka Polityczna 6 (2004)
  11. Daniel Dennett, Sweet Dreams, published as Słodkie sny, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007

      

  12. John Searle, Why I am not a Property Dualist, published as Dlaczego nie jestem dualistą własności?, w: Marcin Miłkowski, Robert Poczobut (eds.), Analityczna metafizyka umysłu. Najnowsze kontrowersje, IFiS PAN, Warsaw 2008, 384-393.
  13. Daniel Dennett, Real Patterns, published as Rzeczywiste wzorce, w: Marcin Miłkowski, Robert Poczobut (eds.), Analityczna metafizyka umysłu. Najnowsze kontrowersje, IFiS PAN, Warsaw 2008, 299-325.
  14. Andy Clark, David Chalmers, The Extended Mind, Umysł rozszerzony, w: Marcin Miłkowski, Robert Poczobut (eds.), Analityczna metafizyka umysłu. Najnowsze kontrowersje, IFiS PAN, Warsaw 2008, 342-357.
  15. Andrzej Zabłudowski, Polemiki filozoficzne, Aletheia, Warszawa 2009 (with Witold Hensel).
  16. Ernst Mach, Analiza wrażeń (Analyse der Empfindungen), Biblioteka Klasyków Filozofii, PWN, Warszawa 2009.
• non-philosophical book translations (papers and other content are too numerous to enumerate)

1. Ed Amoroso, Wykrywanie intruzów. Wprowadzenie do monitorowania, korelacji, tropienia, pułapek i reagowania w Internecie, Wydawnictwo RM, Warszawa 1999

   

2. John "maddog" Hall, Paul G. Sery, Red Hat Linux (w serii Dla Opornych), wydawnictwo RM, Warszawa 2000

   

3. Alex Charalabidis, IRC. Pogawędki, serwery, boty, Wydawnictwo RM, Warszawa 2000 (wraz z Jackiem Dębskim)

   

4. Christopher Hobbs, Elson Haas, Witaminy (w serii Dla Opornych), Wydawnictwo RM, Warszawa 2001

   

5. William von Hagen, Red Hat Linux 7.0. Instalacja i konfiguracja, Wydawnictwo RM, Warszawa 2001 (wraz z Ewą Hadałą-Mikołajczuk)

   

6. Martin Frost, Nauka języków WML i WMLScript, Wydawnictwo RM, Warszawa 2001

   

7. John Robbins, Debuger - usuwanie błędów z programów, Wydawnictwo RM, Warszawa 2001 (wraz z Katarzyną Tryc)

   

8. Ron Mansfield, Peter Weverka, Windows Me (w serii Dla Zabieganych), Wydawnictwo RM, Warszawa 2001

   

9. Specyfikacja języka Microsoft C#, Wydawnictwo RM, Warszawa 2000
   
10. Hans-Christian Altmann, Klienci kupują tylko od zwycięzców, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź 2000
    
11. David Flanagan, JavaScript. Przewodnik programisty, Wydawnictwo RM, Warszawa 2002 (wraz Katarzyną Tryc; tłumaczyłem część leksykonową)
    
12. Rob Fickenger, Serwer linuksowy okiem hakera, Wydawnictwo RM, Warszawa 2003.
    
13. Christine Hall, Pobyt i praca w Niemczech, Wydawnictwo RM, Warszawa 2004
    

• others
  1. Reviews, literary criticism and philosophical essays in Wiadomości Kulturalne (w latach 1996-1997)
  2. IT papers in Software (2/96, 7/96, 4/98), LinuxPlus (5/99) i PC-Kurier (4/97)
  3. Column "Interfejs użytkownika polszczyzny" in a monthly Software 2.0, od czerwca 2003
  4. Co-authoring (with Tomasz Miłkowski) of a series of two books on literature and culture history "Superpowtórka" (we published: Antyk, Średniowiecze, Renesans, Barok, Oświecenie, Romantyzm), Wydawnictwo DELTA WZ, Warszawa 1998-9. It is still available in online bookshops:
     
     
     
  5. Editor and co-editor of a special issue of LinuxPlus for begginers, special issue of Software 2.0 about web technologies (03/2001)
  6. Encyclopedia entries on Internet and multimedia for Encyklopedia multimedialna PWN - Media (issue 13)
  7. Encyclopedia entries on information technologies and philosophy in Encyklopedia Gimnazjalisty, PWN, Warszawa 2002.
  8. "Przegląd komputerów" in: Encyklopedia PWN. Technika. Spojrzenie na dzieje cywilizacji, Wojciech Baturo (ed.), Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2003 (pp. 93-125).

1. III Sympozjum Trans-dyscyplinarne "Uniwersalność w nauce i filozofii", Modzele Bartłomieje (31.05. 1997)
2. "Nietzsche and the Post-Analytical Philosophy", University of Southampton (11-12.09.1999); in section 2a ( Powers of Freedom) I had a talk Freedom as Creativity. The Significance of Nietzsche's Thought for Contemporary Post-Analytical Philosophy
3. IX. Internationaler Kant-Kongress, Humboldt Universität zu Berlin (26- 31.03.2000)
4. Internationaler Kongress zum 100. Todestag Friedrich Nietzsches, Naumburg (24-27.08.2000); in the section Ethik bei Friedrich Nietzsche I had a talk Freiheit als Ethik bei Friedrich Nietzsche
5. "The Tree Fell, But Did Anyone Hear It? Nietzsche and Bildung", University of Durham (8-10.09. 2000); in section 2 I had a talk Nietzsche and Classical Philology. The Controversy over the Bildung
6. Pragmatism Today, Universität Konstanz (12-15.05.2001)
7. Czym jest umysł?, Polskie Towarzystwo Filozoficzne w Cieszynie, Bielsko-Biała 25-27 września 2003
8. Jak istnieje umysł, Polskie Towarzystwo Kognitywistyczne, UMK Toruń, 17.12.2003 (I had a talk Heterofenomeologia a zagadnienie introspekcji)
9. Debate over Urszula Żegleń's book Filozofia umysłu. Dyskusja z naturalistycznymi koncepcjami, Polskie Towarzystwo Filozoficzne i IF UMCS, Lublin, 11.03.2004 (I had a talk Przypisywanie intencji, czyli jak to z termostatem było)
10. Formy reprezentacji umysłowych, IFiS PAN i WP-A UAM, Jarocin, 18-19. 06.2004 (I had a talk Rzeczywiste wzorce intencjonalności)
11. VII Polski Zjazd Filozoficzny, Szczecin, 14-18.08.2004 (I had a talk O typach argumentacji przeciwko qualiom w sekcji Filozofia umysłu)
12. Cognitive Systems as Representational Systems, Polskie Towarzystwo Kognitywistyczne i Sekcja Metodologii Nauk Komitetu Naukoznawstwa PAN, Toruń, 29-30.09.2004 (I had a talk Why cognitive systems are not only intentional, but representational as well?)
13. EMPATIA - kategoria kulturowa, językowa i kognitywistyczna, III Seminarium Kognitywistyczne, UMCS, Lublin, 19-20 May 2005 (I had a talk Empatia contra teoria analogii)
14. E-CAP 2005 @ MDH (European Computing and Philosophy Conference), Uniwersytet Mälardalen, Sweden, 2-4 June 2005 (I had a talk Is computationalism trivial? - tu znajduje się abstrakt w formacie PDF, a tu prezentacja w formacie PDF)
15. Toward the Science of Consciousness (TSC2005), Methodological and Conceptual Issues, Center for Subjectivity Research, University of Copenhagen, Denmark, 17-20 August 2005 (I had a talk Is there any difference between heterophenomenology and neurophenomenology? - the whole book of abstracts is here)
16. Fifth European Congress for Analytic Philosophy, Lisbona University, 27-31st August 2005 (I had a talk On types of arguments against qualia)
17. Kazimierz Naturalized Epistemology Workshop '05, UMCS & KUL, 2-6 September 2005 (I had a talk Making naturalized epistemology normative)
18. Poznańskie Kolokwia Kognitywistyczne I. Funkcje umysłu, 17-19 November 2005 (I had a talk Poziomy funkcjonalnej analizy umysłu)
19. Computers and Philosophy (i-C&P), 3-5 May 2005, Laval, France (I had a talk Is evolution algorithmical?)
20. Kazimierz Naturalized Epistemology Workshop 2006 (KNEW'06), 1-5 September 2006, Kazimierz Dolny (organized with Konrad Talmont-Kamiński as a member of Center of Philosophical Research)
21. Modularność Umysłu, IFiS PAN i WPA UAM w Kaliszu, 18-20 September 2006, Jarocin (I had a talk Architektury modularne – funkcje, indywiduacja modułów i poziomy opisu)
22. Przyszłość uniwersytetów w Polsce i Unii Europejskiej, Instytut Badania nad Gospodarką Rynkową, Warszawa, 12 October 2006 (I took part in the panel Jak zreformować polskie uniwersytety? – my presentation is here).
23. Embodied and Situated Cognition, UMK, Toruń, 16-18 November 2006 (I had a talk Extended Computational Systems and Extended Minds – my presentation is here, and the abstract here). There are also video clips from the conference.
24. V Zjazd Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego, Umysł w świecie - świat w umyśle, 1-2 December 2006, Poznań (I had a talk Czy architektura umysłu to taka sobie bajeczka? (Na przykładzie psychologii ewolucyjnej) – my presentation is here, and the abstract – here).
25. Practical Applications in Language and Computers PALC 2007, 22 April 2007, Łódź (in the Polish section I had a talk Zautomatyzowane tworzenie korpusów błędów dla języka polskiego – my presentation is here).
26. XVII Interuniversity Workshop on Philosophy and Cognitive Science: Peter Carruthers, 24-26th May 2007, Palma de Mallorca (I had a talk When weak modularity is robust enough?)
27. European Computing and Philosophy Conference, Twente University, 21-23 June 2007, Twente, Holand (I had a talk What difference does embodiment make? – my presentation is here)
28. Toward a Science of Consciousness, Budapest, Hungary, 23-26th July 2007 (I had a talk QuantumMary meets computationalism, which is in the book of abstracts - the presentation is here)
29. Utajone Funkcje Umysłu, Jarocin, 27-28th September 2007 (I had a talk Antyrealizm i realizm w postulowaniu utajonych funkcji umysłu)
30. VI Zjazd Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego, Poznań, UAM, 18-19th April 2008 (I had a talk Modularność: ujęcie funkcjonalne czy architekturalne?)
31. Drugie Łódzkie Warsztaty Filozoficzne. Język i technologia. Wątki lemowskie w filozofii nauki i kultury, Łódź, UŁ/KNF, 25-27th April 2008, (I had a talk Nauki reinżynieryjne)
32. Argumentation as a Cognitive Process, Toruń, UMK/PTK, 15-17th May 2008 (I had a talk What kind of cognitive process is argumentation)
33. 31st International Wittgenstein Symposium, Kirchberg am Wechsel, Austrian Ludwig Wittgenstein Society, 10-16th August 2008 (I had a talk Defining ontological naturalism - here is the presentation)
34. 6th European Congress of Analytic Philosophy, Uniwersytet Jagielloński, Cracow, 21st-26th August 2008 (I had a talk When physical systems realize computation? - here is the abstract)

Deleuze uważa, ze nie można pogodzić Hegla i Nietzschego. Hegel jest wedle niego abstrakcyjny, a Nietzsche - konkretny. Tymczasem pojęcia "konkret" i "abstrakcja" należą do ideologicznego arsenału konserwatyzmu. Rozpatruję nie tyle prawdziwość tezy Deleuza, co jej genealogię.

Hegel i Nietzsche kontynuują oświeceniowe poszukiwania "człowieka konkretnego". "Człowiek konkretny" to wytwór drugiej fazy oświecenia (rodzaj "kompensacji" w znaczeniu Marquarda): przekształcenie parenetyki w filozofię historii i kultury (wzgl. społeczną). "Wielki bohater historii" i "nadczłowiek" są próbami ujęcia konkretu społeczno-historycznego. Rzut oka na strukturalną pozycję kategorii Hegla w jego systemie oraz ideału Nietzschego w jego myśli (mediatyzacja a problem wątpliwej konkretności nadczłowieka) uprawdopodabnia następujący wniosek: Nadczłowiek stanowi abstrakcyjny projekt uchwycenia konkretu.

Nie można ukryć trudności w ocenie stosunku Hegla i Nietzschego wobec konserwatyzmu romantycznego. Przyczyna leży m.in. w wykorzystaniu arsenału myśli konserwatywnej przy jednoczesnym jej przekształceniu. Stąd trudno orzec, czy "konserwatyzm romantyczny" zniesiony (Hegel) lub przekształcony w ekstatyczno-chiliastyczną filozofię przyszłości (Nietzsche) jest bardziej konserwatywny, czy raczej liberalny itp.

Jeden przykład z "warsztatu filozofowania" obu myślicieli wykazuje swoiste odniesienie się do konkretu, a także problematyczność tego odniesienia. Co więcej, opozycja konkret-abstrakt przy zmieniającym się jej nacechowaniu ideologicznym obejmuje również "empiryzm transcendentalny" samego Deleuze'a, a także - jak się zdaje - sporą część filozofii kontynuującej Nietzschego w intencji sprzeciwienia się Heglowi i jego metanarracjom. Wieloznaczność problemu konkretu ukrywa to, że jest pseudoproblemem lub - w najlepszym wypadku - mylącym wyróżnikiem stanowiska filozoficznego.

Tekst ukazał się w: "Principia" XXIV.

Man kann Nietzsches Kritik der Moralität als ein Versuch verstehen, eine neue Ethik der Freiheit zu entwickeln. Und zwar nicht im Sinne der Freiheit des freien Willen, aber als Freiheit des Schaffens in der weitesten Bedeutung; der Übermensch bei Nietzsche ist eben ein kreatives Subjekt, das neue Werte schafft. Dazu braucht der Übermensch aber eine negative Freiheit, Freiheit vom Ressentiment, oder - metaphorisch gesprochen -die Erlösung von aller möglichen Erlösung.

Als Theorie des Praxis der Freiheit verstehe ich zwar die "metaphysische" Vorstellungen des Übermenschen und der ewigen Wiederkehr. Diese Vorstellungen können auch als Metaphorik der praktischen Philosophie verstanden werden. Ich lege die erste Rede Zarathustras (Von den drei Verwandlungen) so aus, um diese Interpretation zu unterstützen.

Es ist auch interessant zu fragen, ob diese praktische Philosophie nicht ganz veraltet sei. Der Standpunkt Nietzsches ist ex definitione unzeitgemäß, in anderen Worten: durchaus utopisch (etwa im Sinne Mannheims). Nietzsche richtet sich mit dieser Ethik der Freiheit gegen allen Ideologien, bleibt er aber nicht selber ideologisch? Sein Entwurf kann niemals einen sozialen Grund haben; das Intersubjektive ist auch seine Achillesferse. Und deshalb scheint es mir selbstverständlich, dass es keinen "wirklichen" Nietzscheaner, der mit Nietzsche ganz einverstanden wäre, gab und gibt.

Erschienen in: Zeitenwende - Wertenwende, Renate Reschke (Hg.), Akademie Verlag, Berlin 2001