• naukowe
  1. Uwagi dotyczące statusu ontologicznego przyszłości, Filozofia Nauki 3/97
  2. My, socjaldemokraci... Rozmowa z Richardem Rortym, Wiadomości Kulturalne nr 5/97 (141)
  3. Idyllic heroism: Nietzsche's View of Epicurus, Journal of Nietzsche Studies #15, Spring 1998 [Draft version (PDF) is here]
  4. Heroizm idylliczny, Przegląd Filozoficzny 4/1998
  5. Cóż po historii? Na marginesie książki Niny Gładziuk "Omphalos, czyli pępek"Rubikon 2-3/1998
  6. Historia i res publica. Paweł Śpiewak: W stronę wspólnego dobra (recenzja), Przegląd Filozoficzny 3/98
  7. dyskusja w ramach III sympozjum transdyscyplinarnego "Uniwersalność w nauce i filozofii", opublikowana w: Uniwersalność w nauce i poza nauką (teorie-fakty-mity), Anna Wójtowicz (red.), Biblioteka Filozofii Nauki, Wydawnictwo WFiS UW 1998
  8. Aktualność Hegla, Rubikon 2-3/1999
  9. Nietzsche, Hegel i konserwatyzm, Principia XXIV [Hegel, Nietzsche i konserwatyzm. Streszczenie]
  10. Książka dla wszystkich i dla nikogo - po raz wtóry (recenzja z nowego tłumaczenia Also sprach Zarathustra), Przegląd Filozoficzny 1 (33)/2000
  11. Jak mówić apolitycznie? Krótki kurs, Rubikon 1-2/2000
  12. Freiheit als Ethik bei Nietzsche w: Zeitenwende - Wertenwende, Renate Reschke (red.), Akademie Verlag, Berlin 2001 (ISBN 3-05- 003619-2). [Zusammenfassung: Freiheit als Ethik bei Nietzsche]
  13. Rozum publiczny jako świadoma kompetencja, Rubikon 3/2000
  14. Klasyczna socjologia wiedzy a relatywizm teoriopoznawczy, w: Tadeusz Ciecierski, Lech M. Nijakowski (red.), Oblicza relatywizmu teoriopoznawczego, Warszawa 2001 (ISBN 83-915323-0-5)
  15. Czy Nietzsche mógł mieć rację?, Przegląd Filozoficzno-Literacki 1/2002
  16. Jak być moralistą w środkach masowego przekazu?, Rubikon 4/2001
  17. Demokryt w oczach Nietzschego, Nowa Krytyka 15 (2003), s. 173-185
  18. Czy istnieje granica między kognitywistyką a filozofią umysłu? w: Tadeusz Ciecierski, Lech M. Nijakowski, Jakub Szymanik (red.), Filozofia i nauki szczegółowe, Warszawa 2002 (ISBN 83-915323-1-3). [Pierwsza, szkicowa wersja tekstu została wygłoszona na seminarium "Czym jest umysł" w IFiS PAN; die Deutsche Version "Gibt es eine scharfe Grenze zwischen
      Kognitionswissenschaften und naturalistische
      Philosophie des Geistes?" steht hier zum Herunterladen].
  19. Dlaczego Wittgenstein nie był dualistą?, Przegląd Filozoficzny 4/2002, s. 69-83
  20. Naturalizacja umysłu, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 4(6)/2003, s. 7-8
  21. Heterofenomenologia i introspekcja. O możliwości poznania przeżyć świadomych, Przegląd Filozoficzno-Literacki 4(6)/2003, s. 111-129
  22. Filozofia jako inżynieria odwrotna: rzecz o naturalizmie Daniela C. Dennetta, Przegląd Filozoficzny NS, 2 (50) / 2004, s. 75-89
  23. O wszechobecności przesady w filozofii. Na marginesie „O sytuacji filozofii współczesnej” Marcina Poręby, Rubikon 1-4 (20-23), s. 237-241
  24. Czym jest i jak istnieje umysł (wraz z Robertem Poczobutem), Diametros, nr 3 (marzec 2005), s. 27-55
  25. Naturalizm ontologiczny a argument Hume'a przeciwko wiarygodności cudów, Przegląd Filozoficzno-Literacki 3-4 (12) / 2005, s. 195-206
  26. Przypisywanie intencjonalności, czyli jak to z termostatem było, w: Realizm-Racjonalność-Relatywizm, tom 42, Zbysław Muszyński (red.), Lublin (oddano do druku)
  27. Analiza tezy komputacjonizmu w: Grzegorz Trela (red.), Czym jest umysł, Cieszyn 2003 (tom w przygotowaniu)
  28. O rzekomym zmierzchu filozofii analitycznej, Diametros, nr 6 (grudzień 2005), s. 249-254.
  29. Epistemologia znaturalizowana, fo:pa nr 6 (2006), s. 6-9.
  30. Is computationalism trivial? w: Gordana Dodig Crnkovic and Susan Stuart (eds.), Computation, Information, Cognition – The Nexus and the Liminal, Cambridge Scholars Publishing, 2007, s. 236-246. [here is a draft version]
  31. Rzeczywiste wzorce intencjonalności, w: Formy reprezentacji umysłowych, R. Piłat, M. Walczak, Sz. Wróbel (red.), IFiS PAN, Warszawa 2006, s. 133-151.
  32. Wstęp (wraz z S. Gromadzkim), „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 1 (16) / 2007, s. 9-11.
  33. Siemek, dialektyka, rzeczywistość. O transcendentalnej filozofii społecznej, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 1 (16) / 2007, s. 99-113.
  34. Naturalizm. Reaktywacja (w odpowiedzi Mieszkowi Tałasiewiczowi), „Przegląd Filozoficzno-Literacki”, 2 (17) / 2007, s. 409-420.
  35. Architektury modularne. Funkcje, indywiduacja modułów i poziomy opisu, w: Modularność umysłu, Sz. Wróbel (red.), Wydział Pedagogiczno-Artystyczny UAM w Poznaniu, Poznań-Kalisz 2007, s. 53-76.
  36. Definining Ontological Naturalism, w: Reduction and Elimination in Philosophy and the Sciences. Papers of the 31^st International Wittgenstein Symposium, volume XVI, Alexander Hieke & Hannes Leitgeb (red.), Austrian Ludwig Wittgenstein Society 2008, ISSN 1022-3398, Kirchberg am Wechsel, 227-229.
  37. Postulowanie utajonych funkcji umysłu: realizm kontra antyrealizm, w: Utajone funkcje umysłu, Sz. Wróbel (red.), Wydział Pedagogiczno-Artystyczny UAM w Poznaniu, Poznań-Kalisz 2008, s. 15-37.
  38. Automated Building of Error Corpora of Polish, w: B. Lewandowska-Tomaszczyk (red.), Corpus Linguistics, Computer Tools, and Applications – State of the Art. PALC 2007, Peter Lang. Internationaler Verlag der Wissenschaften 2008, s. 631-639 (dostępna jest szkicowa wersja tekstu ).
  39. Manifest kognitywistycznego religioznawstwa (D. Dennett, Odczarowanie), „Etyka”, nr 41, 2008, s. 187-193.
  40. When Weak Modularity is Robust Enough?, „Análisis Filosófico”, XXVIII, nr 1 (maj 2008), s. 77-89.
  41. O tzw. metaforze komputerowej, „Analiza i Egzystencja”, 9 / 2009, s. 163-185.
  42. Naturalizacja epistemologii a normy. Z najnowszych badań, „Analiza i Egzystencja”, 9 / 2009, s. 192-195
  43. Using SRX standard for sentence segmentation in LanguageTool (z Jarosławem Lipskim), w: Z. Vetulani (red.), Human Language Technologies as a Challenge for Computer Science and Linguistics, Wydawnictwo Poznańskie, Fundacja Uniwersytetu im. A. Mickiewicza, Poznań 2009, s. 556-560.
  44. Is Evolution Algorithmic?, „Minds and Machines”, 19, 4, 2009, s. 465-475.

• redakcja tomów zbiorowych
  1. samodzielny wybór i opracowanie tekstów do monograficznego numeru Przeglądu Filozoficzno-Literackiego 4(6)/2003 "Filozofia umysłu"

     

  2. wybór i opracowanie tekstów (wraz ze Stanisławem Gromadzkim i Jakubem Klocem-Konkołowiczem) do monograficznego numeru Przeglądu Filozoficzno-Literackiego 1(7)/2004 "Hegel i inni"

     

  3. wybór i opracowanie tekstów (wraz ze Stanisławem Gromadzkim i Jakubem Klocem-Konkołowiczem) do monograficznego numeru Przeglądu Filozoficzno-Literackiego Siemek (1 (16)/2007)

     

  4. Analityczna metafizyka umysłu. Najnowsze kontrowersje (antologia przekładów, wraz z Robertem Poczobutem), Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2008, 494 s.
  5. wybór i opracowanie tekstów do monograficznego numeru PF-L "Filozofia biologii" - w przygotowaniu
  6. Między Kantem a Marksem (antologia, wraz z Jakubem Klocem-Konkołowiczem i Stanisławem Gromadzkim) - w przygotowaniu

• tłumaczenia tekstów filozoficznych
  1. Arianna Betti O prawdzie odwiecznej: Bolzano-Leśniewski- Twardowski, Filozofia Nauki 2/98
  2. Shoshana Ronen Prawda i perspektywizm u Nietzschego, Przegląd Filozoficzny 4/98
  3. Bernd Magnus Imperatyw egzystencjalny Nietzschego, Przegląd Filozoficzno-Literacki 1/2002
  4. Daniel Dennett, Naprawdę przekonani: strategia intencjonalna i dlaczego ona działa, Przegląd Filozoficzno-Literacki 4 (6) / 2003, s. 87-109
  5. Dieter Henrich Struktura dowodowa dedukcji transcendentalnej Kanta, Przegląd Filozoficzno-Literacki (9)/2004, s. 189-204.
  6. Bob Brandom, Holizm i idealizm w "Fenomenologii" Hegla, Przegląd Filozoficzno-Literacki 1(7)/2004
  7. Richard Schacht, Nietzscheański typ filozofii, Nowa Krytyka15
  8. Witold Marciszewski, Hätte Leibniz von Neumanns logischen Physikalismus geteilt?, z nowym wprowadzeniem jako "Organizmy, umysły, automaty według Leibniza i według von Neumanna", Przegląd Filozoficzno-Literacki, 2(8)/2004
  9. Max Horkheimer, Filozofia jako krytyka kultury, Przegląd Filozoficzno-Literacki, 4(9)/2004, s. 11-28
  10. Claus Offe, Rok 1968 trzydzieści lat później, Krytyka Polityczna 6 (2004)
  11. Daniel Dennett, Słodkie sny, Prószyński i S-ka, Warszawa 2007

      

  12. Krzysztof Pomian, Widzenie i poznanie, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 3-4 (18) / 2007, s. 265-288
  13. John Searle, Dlaczego nie jestem dualistą własności?, w: Marcin Miłkowski, Robert Poczobut (red.), Analityczna metafizyka umysłu. Najnowsze kontrowersje, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2008, s. 384-393.
  14. Daniel Dennett, Rzeczywiste wzorce, w: Marcin Miłkowski, Robert Poczobut (red.), Analityczna metafizyka umysłu. Najnowsze kontrowersje, , Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2008, s. 299-325.
  15. Andy Clark, David Chalmers, Umysł rozszerzony, w: Marcin Miłkowski, Robert Poczobut (red.), Analityczna metafizyka umysłu. Najnowsze kontrowersje, Wydawnictwo IFiS PAN, Warszawa 2008, s. 342-357.
  16. Zygmunt Bauman, Utopie i dystopie czasów płynnej nowoczesności, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 4 (25) / 2009, s. 57-74.
  17. Andrzej Zabłudowski, Polemiki filozoficzne, Aletheia, Warszawa 2009 (wraz z Witoldem Henslem).
  18. Ernst Mach, Analiza wrażeń, Biblioteka Klasyków Filozofii, PWN, Warszawa 2009.

      

• tłumaczenia książek (artykułów itp. jest zbyt wiele, aby tu je wymieniać)
  1. Ed Amoroso, Wykrywanie intruzów. Wprowadzenie do monitorowania, korelacji, tropienia, pułapek i reagowania w Internecie, Wydawnictwo RM, Warszawa 1999

     

  2. John "maddog" Hall, Paul G. Sery, Red Hat Linux (w serii Dla Opornych), wydawnictwo RM, Warszawa 2000

     

  3. Alex Charalabidis, IRC. Pogawędki, serwery, boty, Wydawnictwo RM, Warszawa 2000 (wraz z Jackiem Dębskim)

     

  4. Christopher Hobbs, Elson Haas, Witaminy (w serii Dla Opornych), Wydawnictwo RM, Warszawa 2001

     

  5. William von Hagen, Red Hat Linux 7.0. Instalacja i konfiguracja, Wydawnictwo RM, Warszawa 2001 (wraz z Ewą Hadałą-Mikołajczuk)

     

  6. Martin Frost, Nauka języków WML i WMLScript, Wydawnictwo RM, Warszawa 2001

     

  7. John Robbins, Debuger - usuwanie błędów z programów, Wydawnictwo RM, Warszawa 2001 (wraz z Katarzyną Tryc)

     

  8. Ron Mansfield, Peter Weverka, Windows Me (w serii Dla Zabieganych), Wydawnictwo RM, Warszawa 2001

     

  9. Specyfikacja języka Microsoft C#, Wydawnictwo RM, Warszawa 2000
     
  10. Hans-Christian Altmann, Klienci kupują tylko od zwycięzców, Wydawnictwo Galaktyka, Łódź 2000
      
  11. David Flanagan, JavaScript. Przewodnik programisty, Wydawnictwo RM, Warszawa 2002 (wraz Katarzyną Tryc; tłumaczyłem część leksykonową)
      
  12. Rob Fickenger, Serwer linuksowy okiem hakera, Wydawnictwo RM, Warszawa 2003.
      
  13. Christine Hall, Pobyt i praca w Niemczech, Wydawnictwo RM, Warszawa 2004
      
  • inne
    1. Liczne recenzje, eseje krytycznoliterackie i filozoficzne na łamach Wiadomości Kulturalnych (w latach 1996-1997)
    2. Artykuły informatyczne na łamach pism Software (2/96, 7/96, 4/98), LinuxPlus (5/99) i PC-Kurier (4/97)
    3. Dział "Interfejs użytkownika polszczyzny" w miesięczniku Software 2.0, od czerwca 2003
    4. Współautor (z Tomaszem Miłkowskim) dwóch cykli książeczek o historii literatury i kultury "Superpowtórka" (ukazały się: Antyk, Średniowiecze, Renesans, Barok, Oświecenie, Romantyzm), Wydawnictwo DELTA WZ, Warszawa 1998-9. Do nabycia w księgarniach są jeszcze:
       
       
       
    5. Redaktor i współautor specjalnego numeru czasopisma LinuxPlus dla początkujących, numeru specjalnego pisma Software 2.0 poświęconego najnowszym technologiom internetowym (03/2001)
    6. Hasła encyklopedyczne dotyczące Internetu i multimediów dla Encyklopedii multimedialnej PWN - Media (zeszyt nr 13)
    7. Hasła encyklopedyczne z zakresu filozofii i informatyki dla Encyklopedii Gimnazjalisty, PWN, Warszawa 2002.
    8. "Przegląd komputerów" w: Encyklopedia PWN. Technika. Spojrzenie na dzieje cywilizacji, Wojciech Baturo (red.), Wydawnictwo Naukowe PWN SA, Warszawa 2003 (s. 93-125).

1. III Sympozjum Trans-dyscyplinarne "Uniwersalność w nauce i filozofii", Modzele Bartłomieje (31.05. 1997)
2. "Nietzsche and the Post-Analytical Philosophy", University of Southampton (11-12.09.1999); w sekcji 2a ( Powers of Freedom) wygłosiłem referat pt. Freedom as Creativity. The Significance of Nietzsche's Thought for Contemporary Post-Analytical Philosophy
3. IX. Internationaler Kant-Kongress, Humboldt Universität zu Berlin (26- 31.03.2000)
4. Internationaler Kongress zum 100. Todestag Friedrich Nietzsches, Naumburg (24-27.08.2000); w sekcji Ethik bei Friedrich Nietzsche wygłosiłem referat pt. Freiheit als Ethik bei Friedrich Nietzsche
5. "The Tree Fell, But Did Anyone Hear It? Nietzsche and Bildung", University of Durham (8-10.09. 2000); w sekcji 2 wygłosiłem referat pt. Nietzsche and Classical Philology. The Controversy over the Bildung
6. Pragmatism Today, Universität Konstanz (12-15.05.2001)
7. Czym jest umysł?, Polskie Towarzystwo Filozoficzne w Cieszynie, Bielsko-Biała 25-27 września 2003
8. Jak istnieje umysł, Polskie Towarzystwo Kognitywistyczne, UMK Toruń, 17.12.2003 (wygłosiłem referat Heterofenomeologia a zagadnienie introspekcji)
9. Debata nad książką Urszuli Żegleń Filozofia umysłu. Dyskusja z naturalistycznymi koncepcjami, Polskie Towarzystwo Filozoficzne i IF UMCS, Lublin, 11.03.2004 (wygłosiłem referat Przypisywanie intencji, czyli jak to z termostatem było)
10. Formy reprezentacji umysłowych, IFiS PAN i WP-A UAM, Jarocin, 18-19. 06.2004 (wygłosiłem referat Rzeczywiste wzorce intencjonalności)
11. VII Polski Zjazd Filozoficzny, Szczecin, 14-18.08.2004 (wygłosiłem referat O typach argumentacji przeciwko qualiom w sekcji Filozofia umysłu)
12. Cognitive Systems as Representational Systems, Polskie Towarzystwo Kognitywistyczne i Sekcja Metodologii Nauk Komitetu Naukoznawstwa PAN, Toruń, 29-30.09.2004 (wygłosiłem referat Why cognitive systems are not only intentional, but representational as well?)
13. EMPATIA - kategoria kulturowa, językowa i kognitywistyczna, III Seminarium Kognitywistyczne, UMCS, Lublin, 19-20 maja 2005 (wygłosiłem referat Empatia contra teoria analogii)
14. E-CAP 2005 @ MDH (European Computing and Philosophy Conference), Uniwersytet Mälardalen, Szwecja, 2-4 czerwca 2005 (wygłosiłem referat Is computationalism trivial? - tu znajduje się abstrakt w formacie PDF, a tu prezentacja w formacie PDF)
15. Toward the Science of Consciousness (TSC2005), Methodological and Conceptual Issues, Center for Subjectivity Research, University of Copenhagen, Dania, 17-20.08.2005 (wygłosiłem referat pt. Is there any difference between heterophenomenology and neurophenomenology? - cała księga abstraktów z tej konferencji znajduje się tutaj)
16. Fifth European Congress for Analytic Philosophy, Uniwersytet Lizbony, 27-31.08.2005 (wygłosiłem referat pt. On types of arguments against qualia)
17. Kazimierz Naturalized Epistemology Workshop '05, UMCS i KUL, 2-6 września 2005 (wygłosiłem referat pt. Making naturalized epistemology normative)
18. Poznańskie Kolokwia Kognitywistyczne I. Funkcje umysłu, 17-19 listopada 2005 (wygłosiłem referat pt. Poziomy funkcjonalnej analizy umysłu)
19. Computers and Philosophy (i-C&P), 3-5 maja 2005, Laval, Francja (wygłosiłem referat pt. Is evolution algorithmical?)
20. Kazimierz Naturalized Epistemology Workshop 2006 (KNEW'06), 1-5 września 2006, Kazimierz Dolny (współorganizowałem wraz z Konradem Talmontem-Kamińskim w ramach Ośrodka Badań Filozoficznych)
21. Modularność Umysłu, IFiS PAN i WPA UAM w Kaliszu, 18-20 września 2006, Jarocin (wygłosiłem referat pt. Architektury modularne – funkcje, indywiduacja modułów i poziomy opisu)
22. Przyszłość uniwersytetów w Polsce i Unii Europejskiej, Instytut Badania nad Gospodarką Rynkową, Warszawa, 12 października 2006 (wziąłem udział w panelu Jak zreformować polskie uniwersytety? – moja prezentacja znajduje się tutaj).
23. Embodied and Situated Cognition, Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika, Toruń, 16-18 listopada 2006 (wygłosiłem referat pt. Extended Computational Systems and Extended Minds – moja prezentacja znajduje się tutaj, a abstrakt – tutaj). A tutaj są zapisy wideo.
24. V Zjazd Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego, Umysł w świecie - świat w umyśle, 1-2 grudnia 2006, Poznań (wygłosiłem referat pt. Czy architektura umysłu to taka sobie bajeczka? (Na przykładzie psychologii ewolucyjnej) – moja prezentacja znajduje się tutaj, a abstrakt – tutaj).
25. Practical Applications in Language and Computers PALC 2007, 22 kwietnia 2007, Łódź (na polskiej sesji korpusowej wygłosiłem referat pt. Zautomatyzowane tworzenie korpusów błędów dla języka polskiego – moja prezentacja znajduje się tutaj).
26. XVII Interuniversity Workshop on Philosophy and Cognitive Science: Peter Carruthers, 24-26 maja 2007, Palma de Mallorca (wygłosiłem referat pt. When weak modularity is robust enough?)
27. European Computing and Philosophy Conference, Uniwersytet Twente, 21-23 czerwca 2007, Twente, Holandia (wygłosiłem referat pt. What difference does embodiment make? – prezentacja znajduje się tutaj)
28. Toward a Science of Consciousness, Budapeszt, 23-26 lipca 2007 (wygłosiłem referat pt. QuantumMary meets computationalism, który jest w księdze abstraktów - prezentacja znajduje się tutaj)
29. Utajone Funkcje Umysłu, Jarocin, 27-28 września 2007 (wygłosiłem referat pt. Antyrealizm i realizm w postulowaniu utajonych funkcji umysłu)
30. VI Zjazd Polskiego Towarzystwa Kognitywistycznego, Poznań, UAM, 18-19 kwietnia 2008 (wygłosiłem referat pt. Modularność: ujęcie funkcjonalne czy architekturalne?)
31. Drugie Łódzkie Warsztaty Filozoficzne. Język i technologia. Wątki lemowskie w filozofii nauki i kultury, Łódź, UŁ/KNF, 25-27 kwietnia 2008, (wygłosiłem referat pt. Nauki reinżynieryjne)
32. Argumentation as a Cognitive Process, Toruń, UMK/PTK, 15-17 maja 2008 (wygłosiłem referat pt. What kind of cognitive process is argumentation)
33. 31st International Wittgenstein Symposium, Kirchberg am Wechsel, Austrian Ludwig Wittgenstein Society, 10-16 sierpnia 2008 (wygłosiłem referat Defining ontological naturalism - tu jest prezentacja)
34. 6th European Congress of Analytic Philosophy, Uniwersytet Jagielloński, Kraków, 21-26 sierpnia 2008 (wygłosiłem referat pt. When physical systems realize computation? - tu jest abstrakt)
35. Kazimierz Naturalism Workshop 2008, 8 września 2008 (wygłosiłem referat pt. Explicating ontological naturalism)
36. VIII Polski Zjazd Filozoficzny, PTF, Uniwersytet Warszawski, Szkoła Wyższa Psychologii Społecznej, 15-20 września 2008 (wygłosiłem referat pt. O tzw. metaforze komputerowej)
37. Studia Philosophica Forum 1. Filozoficzne podstawy nauki - naukowe podstawy filozofii, "Studia Logica", "Filozofia Nauki", 25-27 października, Guzianka (przedstawiłem krótkie stanowisko ws. Czy wiedza androidów jest wiedzą?)
38. II Studenckie Forum Badań nad Językiem, Ośrodek Badań Filozoficznych i Interdyscyplinarne Koło Badań nad Językiem, 5 kwietnia 2009 (prowadziłem warszaty pt. O powierzchniowym przetwarzaniu języka polskiego na przykładzie korektora LanguageTool)
39. PALC 2009, Uniwersytet Łódzki, 6 kwietnia 2009 (wygłosiłem referat pt. Automating rule generation for grammar checkers)
    

Deleuze uważa, ze nie można pogodzić Hegla i Nietzschego. Hegel jest wedle niego abstrakcyjny, a Nietzsche - konkretny. Tymczasem pojęcia "konkret" i "abstrakcja" należą do ideologicznego arsenału konserwatyzmu. Rozpatruję nie tyle prawdziwość tezy Deleuza, co jej genealogię.

Hegel i Nietzsche kontynuują oświeceniowe poszukiwania "człowieka konkretnego". "Człowiek konkretny" to wytwór drugiej fazy oświecenia (rodzaj "kompensacji" w znaczeniu Marquarda): przekształcenie parenetyki w filozofię historii i kultury (wzgl. społeczną). "Wielki bohater historii" i "nadczłowiek" są próbami ujęcia konkretu społeczno-historycznego. Rzut oka na strukturalną pozycję kategorii Hegla w jego systemie oraz ideału Nietzschego w jego myśli (mediatyzacja a problem wątpliwej konkretności nadczłowieka) uprawdopodabnia następujący wniosek: Nadczłowiek stanowi abstrakcyjny projekt uchwycenia konkretu.

Nie można ukryć trudności w ocenie stosunku Hegla i Nietzschego wobec konserwatyzmu romantycznego. Przyczyna leży m.in. w wykorzystaniu arsenału myśli konserwatywnej przy jednoczesnym jej przekształceniu. Stąd trudno orzec, czy "konserwatyzm romantyczny" zniesiony (Hegel) lub przekształcony w ekstatyczno-chiliastyczną filozofię przyszłości (Nietzsche) jest bardziej konserwatywny, czy raczej liberalny itp.

Jeden przykład z "warsztatu filozofowania" obu myślicieli wykazuje swoiste odniesienie się do konkretu, a także problematyczność tego odniesienia. Co więcej, opozycja konkret-abstrakt przy zmieniającym się jej nacechowaniu ideologicznym obejmuje również "empiryzm transcendentalny" samego Deleuze'a, a także - jak się zdaje - sporą część filozofii kontynuującej Nietzschego w intencji sprzeciwienia się Heglowi i jego metanarracjom. Wieloznaczność problemu konkretu ukrywa to, że jest pseudoproblemem lub - w najlepszym wypadku - mylącym wyróżnikiem stanowiska filozoficznego.

Tekst ukazał się w: "Principia" XXIV.

Man kann Nietzsches Kritik der Moralität als ein Versuch verstehen, eine neue Ethik der Freiheit zu entwickeln. Und zwar nicht im Sinne der Freiheit des freien Willen, aber als Freiheit des Schaffens in der weitesten Bedeutung; der Übermensch bei Nietzsche ist eben ein kreatives Subjekt, das neue Werte schafft. Dazu braucht der Übermensch aber eine negative Freiheit, Freiheit vom Ressentiment, oder - metaphorisch gesprochen -die Erlösung von aller möglichen Erlösung.

Als Theorie des Praxis der Freiheit verstehe ich zwar die "metaphysische" Vorstellungen des Übermenschen und der ewigen Wiederkehr. Diese Vorstellungen können auch als Metaphorik der praktischen Philosophie verstanden werden. Ich lege die erste Rede Zarathustras (Von den drei Verwandlungen) so aus, um diese Interpretation zu unterstützen.

Es ist auch interessant zu fragen, ob diese praktische Philosophie nicht ganz veraltet sei. Der Standpunkt Nietzsches ist ex definitione unzeitgemäß, in anderen Worten: durchaus utopisch (etwa im Sinne Mannheims). Nietzsche richtet sich mit dieser Ethik der Freiheit gegen allen Ideologien, bleibt er aber nicht selber ideologisch? Sein Entwurf kann niemals einen sozialen Grund haben; das Intersubjektive ist auch seine Achillesferse. Und deshalb scheint es mir selbstverständlich, dass es keinen "wirklichen" Nietzscheaner, der mit Nietzsche ganz einverstanden wäre, gab und gibt.

Erschienen in: Zeitenwende - Wertenwende, Renate Reschke (Hg.), Akademie Verlag, Berlin 2001